Ateş Böcekleri...

Uzaktan baksan ateş böcekleri gibi. Gecenin karanlığında hareket ediyorlar. Gittikçe yaklaşıyorsun karanlığın daha da içine, meğer baretlerinde fenerlerle karanlığın dibine inen madencilermiş. Daha da yaklaşıyorsun, hani birinin gözlerini görebileyim diye, göremiyorsun, öylesine kararmış, kendi ten renkleri bile kalmamış. Kendi renklerinin tamamını kaplamış olan siyah sadece görünürde değil, ciğerlerinde de. Siyah soluyor madenciler, siyaha boyanıyor yaşı kaç olursa olsun. Sadece onlar değil, anaları babaları, çocukları, eşleri hepsi kapkara. Onlarınki görünür değil. Her gün, her vardiyada ya da, bir daha görüp göremeyeceklerini bilmedikleri birini, sevdiğini, hayatını uğurluyorlar mezardan derin, mezardan kara o çukura. İçleri kara, umutları kara, yarınları kara. Başkalarına ateş, aydınlık, sıcaklık verecek bir şey için boyamak değil mi bu kendini karanlığa! Kendileri kullanmak için kazmıyorlar, kendileri satmıyor, kendileri para kazanmıyorlar. Birilerine bedavaya verilebilsin diye giyiniyorlar bu tek renkli üniformayı hayatlarına! Evet, onlar ateş böcekleri, birileri kazansın diye, başkalarının ocaklarında ateş yanabilsin diye hiçe sayılıp ezilebilecekleri düşünülen böcekler! Onlar istatistik, onlar sayı...Hayır işte, değiller! İnsan onlar! Bir olduğumuz insanlar, hepimizin hücrelerinin bir parçası! Ne zaman anlayacağız, ne zaman fark edebileceğiz herkes gibi çıplak ve aslında eşit doğduğumuzu ve eşit öleceğimizi. Bunun gayrısı yalan, hikaye, olduğunu sandığımız kurmaca! Yaşamdan daha değerli ne var ki başka?

Yüzlerce ateş böceği öldü bugün. Bir insanın canı yandığında hepimizin canı yanıyor aslında çünkü bağlıyız birbirimize, hem de çok derin bağlarla. Eğer bir insan böylesi bir cinayetten etkilenmiyor, ekonomik altyapısını fark edip de “kader” deyip geçebiliyorsa, işte o insan mutasyona uğramıştır çoktan, hayatla bağı kopmuştur, vücudu insanlarla aynı hücrelerden oluşmuş değildir, değişmiştir işte.

Yüzlerce ateş böceği öldü bugün. Aslında hep yaptıkları gibi. Artık evlerinde, çıkardıkları kömürden daha beter, daha harlı, daha acımasız bir ateş yanıyor şimdi. Ve hepimiz sorumluyuz bundan, dünyanın herhangi bir yerinde ezen-ezilen ilişkisi yüzünden gerçekleşmiş herhangi bir olaydan ne kadar sorumluysak öyle sorumluyuz. Hiç boşuna suçlu yaratıp, işaret parmaklarımızı “suçlu”lara doğrultup temize çıkarmaya çalışmayalım kendimizi. Haksızlıklara susuyoruz, görmezden geliyoruz, hatta kendi çıkarımız için insanlığımızı satıyoruz. Yaşanan tüm güzelliklerin de felaketlerin de nedeni biziz! Eşit ve adil bir hayatın mümkün olduğu genetik kayıtlarımızda yüklü bile olsa, yaşadığımız kısacık şu zamanda, evrenin içinde kum tanesi bile olamayacak kadar küçücük bir dünyayı paylaşamıyoruz ya, yuh olsun bize!

Yüzlerce ateş böceği öldü bugün. Bugün, kim bilir kaç madende kim bilir kaç madenci siyaha büründü yine, tüm bunları bile bile. Durduralım artık insanın insana yaptığı zulümü! Adil, eşit ve özgür bir dünya mümkün!

SEYİRCİ KALMAK YA DA KALMAMAK İŞTE BÜTÜN MESELE BU!

Türkiye, sanat adına çok zor zamanlardan geçiyor. Yalnızca tiyatro değil, opera, bale, müzik,

sinema, heykel, resim, bütün sanat dalları önce bağımsızlıklarını yitirme, sonra da mevcudiyetlerini

kaybetme riskiyle karşı karşıya. Devlete bağlı ya da özel pek çok kuruma yapılan gibi sanatın da tek elden idare edilmesi, tek ve aynı cümleyi tekrar edip durması isteniyor. Sözünü direkt olarak, insanla ve insanın yüzüne yüzüne söyleyen tiyatro, bu yüzden hedef tahtasının ortalarında alıyor yerini. 

Çıkacak tek bir çatlak ses muhteşem (!) giden bu yapıya dinamit koymak demek. Elbette buna izin verilemez! Çünkü tiyatro eleştirir. Daha iyinin, daha eşit ve adil olan bir dünyanın mümkün olabileceğini haykırır. Bunun olabilmesi demek, içinde yaşadığımız ve gerçeklik olarak sunulan şeyin, aslında insan için ne kadar da yanlış bir dünya olduğunun fark edilmesi, anlaşılması demek! İşte o zaman da soru sormaya başlar insan mazallah: Nasıl yani? Ayakkabı kutularından milyon dolarların çıkmadığı, iletişim kurma özgürlüğünün baltalanmadığı, adaletin hiçbir baskı altında kalmadan, gerçekten adilce karar verebildiği bir hayat mümkün mü? Herkesin sağlıklı bir şekilde ekmek almaya gidip gelebildiği, insanın ifade özgürlüğünü kullandığı için saldırıya uğramadığı, paranın her şeyi satın alamadığı bir yaşam var mı gerçekten? Rant için nefes almanın, çıkar için onurun, cesaretin, dürüstlüğün satılmadığı bir hayat olabilir mi? 

Olabilir. Tiyatroyla, sanatla olabilir. Çünkü tiyatro yanlışlıkları insanların yüzüne çarpar, üstü örtülmek istenen şeyleri gün yüzüne çıkarır, zalimi gülünç hale düşürüp kendini görebilmesi için uğraşır. Ölçüyü aşanları trajik durumlara düşürür, "paranın yenmeyecek bir şey olduğunu" ya da kefenin cebinin olmadığını hatırlatırcasına. Coşkulandırır, soru sordurur, empati kurdurur. İşte bu yüzden, daha insanca bir yaşamın, birileri para kazansın diye savaşların çıkarılmadığı bir dünyanın gelebileceğine dair umutları yeşertir sanat, tiyatro. Bugünü kurtarmanın peşinde değildir, sonsuzluğu hedefler. O nedenle tiyatrolar binlerce yıl önce yazılmış metinleri hâlâ oynayabilir. Hep geleceğe dönüktür tiyatro. Gelecek nesiller, betonlarla değil ağaçlarla nefes alabileceğini bilsin, hayatın çoktan seçmeli seçeneklerle değil hayal gücüyle var olabileceğini fark etsin, yaşantısının temeline sevgiyi, insan olmayı, bir bütün olmanın mutluluğunu koyabilsin diye uğraşır, didinir. 

İşte tam da bu yüzden mümkünse susturulması, 'henüz' mümkün değilse baskı altına alınması gerekmektedir. Ancak o kadar eğlenceli ve dikkat çekicidir ki, bu onu güçlü kılar ve bastırılmasını zorlaştırır. Madem öyle, neden mevcut yaşamın en iyisi olduğunu söyleyerek insanları ikna etmek için kullanılmaya çalışılmasın tiyatro? Bari bir işe yarasın! 

Böyle düşünenler için üzücü haber şudur ki, tiyatro, sanat muhaliftir. Zaten aksinin yapılması sanatı sanat olmaktan çıkarır. Ama siz yine de baskıyla istediklerinizi söyletmeye çalışırsanız sanata, sizin istediğiniz cümleyi söylüyormuş gibi yaparken aslında tersini söylüyor olduğunu hissettiriverir. Tek tipleştirmeye çalıştığınız insanları sahnede bir arada gösterdiği an, bunun nasıl insanlık dışı bir şey olduğunu fark ettiriverir. Mizah da muhalif olduğuna göre insanları yalnızca acı, keder, gözyaşı, ciddiyet içinde tutmaya çalışır ama insan tek bir duygu durumuyla sürdüremez ömrünü. Sanatı kendine yontmaya çalışanlar eninde sonunda yenilir, yenilecektir. Çünkü insan güçlüdür, çünkü insan doğayla vardır, çünkü insan adaletsizliği, ahlaksızlığı, yanlışlığı, cahil bırakıldığı için görmese de hisseder. Bu hissettiği şeyi kabul ettiği an da bu haksızlığın bir parçası olmayı, buna göz yummayı kendine yediremez. Bu doğanın, insanın öz yasası. Elde edilen çoğunluk sayesinde işe geldiği gibi çıkartılan yasalara benzemez bu yasa... 

Velhasılıkelam, bu iş zor! Bir yerden kıstırırsın sanatı, o sözünü söyleyecek başka bir delik bulur. Sahnesini kapatırsın, ekonomik krize sokmaya çalışırsın, ağaçlarını kesip sanayi sitesi yapmaya kalkarsın, o sokağa çıkar, bir şekilde insanlara ulaşır. Yalnızca konuşmaz da, gösterir, dahil eder, öyle ya da böyle bir şekilde sözünü söyler. 

Bugün, 27 Mart'ta tiyatro salonlarını dolduran bütün seyirciler bilmelidir ki daha adil, daha eşit, daha insanca bir hayat herkes için mümkündür. Ve sizler, tiyatro, opera, bale, senfoni, sinema salonlarını doldurdukça, sokakta rast geldiğiniz bir oyunu izledikçe, tahrip edilen bir heykele ya da resime sahip çıktıkça sanat varlığını sürdürmeye devam edecek. Hayata seyirci kalmadığımız, 'sanatın' izleyicisi olduğumuz nice 27 Mart'larda görüşmek ümidiyle... 

27 Mart Dünya Tiyatrolar Günümüz Kutlu Olsun...

Hayat...

İçimde bir gözyaşı birikiyor, yalnızca bir damla ve kendini yalnızca o damlada biriktiriyor. Ne zaman ağlayamasam kendimi gözyaşlarımı yutmaya çalışırken buluyorum ama boğazımda da düğümleniyorlar, yutsam bile yüz çizgilerimden fışkırıyormuş gibi geliyorlar bana.

Hayat...Ölüm karşısında ne kadar da değersiziz. Nasıl da unutuveriyoruz yaşarken ölümlü olduğumuzu bu kadar. Değmiyor hiçbir şeye oysa. Elinde bir avuç toprak kalıyor, başka bir şey değil. Bütün “ben” dediklerinin toplamı çürüyerek yok oluyor. Zihinlerde kalan bir anıdan başka bir şey olmuyorsun sonra. Bitmek, yok olmak, tamamen gitmek olmuyor bu elbette. Sen başkalarında yaşamayı sürdürüyorsun. Fiziki ve herkesçe bilinen varlığın yok olması ölüm. Ama insana öylesine bir çaresizlik hissi bırakıyor ki geride. Eğer bu hisle yaşamını sürdürmeyi denesen..sürdüremezsin ki. Sonunu bildiğin bir maceraya atılmadan önce binlerce kez düşünen sen! Sana söylüyorum! Neden yaşıyorsun o zaman? Bu maceranın sonunu da bilmiyor musun yoksa?

Denemekten Zarar Gelmez

Yanlış giden bir şey var. Aynı kelimeleri kullansak da, kelimelerimiz aynı kavramları anlatmıyor. Ortak cümlelerde anlaşmaya çalışmak yerine, kendi söylediğimiz cümlelerin geçerliliğini kanıtlamak için uğraşıyor, kabul edilmedi mi de küfür etmeye başlıyoruz. Bu direnişin amacı bu mu peki? Hepimizin “bir” olması, adil, eşit ve özgür bir yaşam için çabalamak mı yoksa inandığımız doğruların çoğunluk haline gelmesi için uğraşmak mı? Yani sözü doğru olan bir “ben” için mi bu çaba, yoksa yalnızca herkesin eşit olduğu bir “biz” için mi? Önce hangisi için meydanlara çıktığımıza  karar vermeliyiz kendi içimizde. Direnişten ne bekliyoruz ki onca biber gazı, cop, tazyikli suyun karşısında dimdik durabiliyoruz? Hiçbir din, dil, ırk, renk, inanış, parti, düşünce bu direnişte suçlanmamalı, hor görülmemeli ya da tek doğru olarak kutsanmamalıdır. Birbirimizin görüşlerine saygı duymayı öğrenemedikçe birlik olamayız. Konuşmadan önce, yazmadan, paylaşmadan önce bir kez daha düşünmemiz gerekiyor sahip olduğumuz her düşünceyi: “Belki yanlışım, belki yeterince bilgi sahibi değilim ya da yanlış anladım veya yeterince dinlemedim. Eleştiri kişiliğime yönelik de olmuş olabilir ama ya değilse, ya amaç yalnızca savunduğum düşüncenin eleştirilmesiyse? Yoksa düşüncemle kişiliğimi birbirine mi karıştırıyorum? Karşımdaki benim düşündüğümden farklı bir şeyi savunuyor ama neden?” 

Yeni şeyler öğrenmeye hazır değilsek, hangi direniş bizi değiştirebilir ki? İnandığımız, bildiğimizi düşündüğümüz şeyleri sorgulamaya hazır olmalıyız artık. Özgür bir hayata ulaşabilmenin tek yolu, başkalarının da özgürlüğünü desteklemekten geçer. Direniş, herkese yalnızca insan olduğu için sarılabilmek demek, “farklılıkta birlik” demek. Daha çok dinlemeyi, anlayıp empati kurmaya çalışmayı, farklılıklarla çoğalmayı deneyelim. Denemekten bir zarar gelmez.

Tiyatro Aşktır

         Bir başka 27 Mart daha geldi çattı. Her sene daha da çok şey söylenmesi gerekiyor sanki, daha çok ses çıkarmak, daha kararlı olmak, daha fazla dile getirmek yanlışları. Bunlara kapılıp giderken de unutuveriyoruz aşkı. Tiyatronun nasıl bir tutku olduğunu, hayatlarda nasıl da güzel ve yepyeni, aydınlık pencereler açtığını. Sahnedeyken sen, yalnızca sen olmaktan çıkmıyorsun, o “öteki sen”in ölmemesi için, ekipçe, var gücünüzle yaşar kılmaya çalışıyorsunuz senden çıkan bir başkasını. Tıpkı yaşamda olduğu gibi, varlığının başkalarının varlığına bağlı olduğunu biliyorsun böylece, ışığa, kostüme, makyaja, dekora, müziğe. Tüm bunları yaparken de başka bir insanı yaşatmak olmuyor bu, o olmak ve her gün kendini onda yeniden bulup tazelenmek anlamına geliyor. İşte bu deliliği gerçekleştirebilmenin tek yolu da aşk, tutku. Yoksa onca kişinin karşısına çıkıp, olmadığını sandığın biri gibi davranmak, onun nefes almasına uğraşmak, ölesiye bir korkuyla tüm zaman anlayışlarından kopmak bu kadar zevkli olabilir miydi? Her anını tiyatroya dair bir bilinçle yaşamanın getirdiği yükü kaldıramazsın ki, içinde böylesi bir tutkuyu barındırmıyorsan. O yüzden tiyatro bir yaşam biçimi değildir, yaşamın ta kendisi, yaşama duyulan bağlılıktır.

         Ama ne çare ki yine bir 27 Mart'ta tüm bunlardan bahsedemiyoruz. Tiyatronun nasıl bir aşk olduğundan daha ciddi sorunlarımız var yine. Tiyatronun nasıl ayakta durabileceğinden konuşuluyor, ardı ardına kapanan sahnelerden, baskılardan, tiyatronun muhalif niteliğini kaybetmesi için gün geçtikçe içinin boşaltılmaya çalışılmasından, aleni ya da gizli yasaklamalardan vs. vs. Bunlar konuşulurken şunu atlıyoruz nedense. Tiyatro, tarihin çok az bir döneminde baskıdan uzak kalmıştır da, bir oh deyip keyifle buluşabilmiştir izleyicisiyle. Doğaldır çünkü başka hangi sanat dalı söylemek istediğini açık açık söylerken aynı anda da dokunabilir insanlara, bakar gözlerinin taa içine? Sahnedeyken sanatçının kalbiyle seyircinin kalbi aynı ritimde atar, aynı anda tutulur nefesler. Sahnede bir kişi atıyorsa da çığlığı, aslında yüzlerce kişidir aynı haykırışla bağıran. Bu yüzden de korkulur tiyatrodan. Sadece düşünce sunmakla kalmaz, heyecan, inanç, umut sunar insana ve bunu öyle bir yapar ki, belleklerde kalır bıraktığı o his. Seyirci o tadı aldı mı, o özgürlüğü, hayalleri yaşadı mı da dinlemez olur onu uyutanları, cahil bırakmak için uğraşanları. Böylesi bir güç, düşünmeyi, özgürlüğü, kahkahayı, kadını ve erkeği yani aslında insanı susturmak isteyenleri elbette korkutacaktır.

Onların anlayamayacakları bir şey var: Tiyatro aşktır. Ne kadar denerlerse denesinler alamazlar insanların elinden oynamayı, çocuk kalmayı, kendini başkalarına göre tanımlarken başkalarında kendini bulmayı. Çünkü bunlar var oluşumuzun kendisidir. Ve bu yüzden, tiyatro var oluşumuzu kutladığı, bunu değerli kıldığı, “ben”i “biz” yaptığı için sürdürecektir yaşamını. İnsanın kendisidir tiyatro ve insan aşka borçludur varlığını. Bu yüzden de istedikleri kadar denesinler sınırlandırmayı, engellemeyi, yok etmeyi. Başaramazlar. Çünkü tiyatroyu yasaklamaya çalışmak, yaşamayı yasaklamaya çalışmaktır. İşte yine bir 27 Mart'ta, tiyatro sahnelerine çıkan, onları izleyen, kalbinden tiyatro aşkını geçiren herkes, bu yaşama hakkına sahip çıkanlardır. Dünya tarihi kurulan düzenlerin yıkılışına, bitmez sanılan baskı dönemlerinin, karanlıkların bitişine şahitlik etmiştir. Ama tiyatro binyıllardır aynı güçle, insanın yaşamı sevme gücüyle, aşkla ayakta kalmıştır. Ve aynı güç onu sonsuza dek var kılacaktır.

         Hepimizin 27 Mart Dünya Tiyatrolar Günü Kutlu Olsun.

    

Yaşlı Adam, Köpek ve Kedi

    Her gün siyah çerçeveli gözlükleri olan, 75-80 yaşlarında bir amcayla rastlaşıyorum işime gelirken. Yanında bir sırdaşı yürüyor onunla, kırmızı yünden kıyafet giydirilmiş, bej renkli köpeği. Bazen bakkala giderken, bazen de bakkaldan elinde ekmekle dönerken görüyorum onu. Yareni köpeğiyle yavaş yavaş yürüyor sokakta. Köpeği nasıl onun dostuysa, köpeğin de bir dostu oluyor hep yanında, onlarla beraber yürüyen sarı-beyaz bir kedi. Köpeğin ayaklarına dolanıyor, aynı adımları atmaya çalışıyor, oynamak istiyor onunla. Ama köpek pek pas vermiyor, yaşlı sahibine yardım etmek kediyle oynamaktan daha değerli onun için. Hem çok hareketli olursa yorup zarar verebilir sahibine. Bazen kediye bakıyor, onun sevgisini görüyor, başıyla onu sevdiğini belli eden bir hamle yapıyor. Kedinin sevinçten daha da dikeliyor kuyruğu o zamanlar. Ama mesafesini de korumalı köpek. Bu sevgi hareketinden yararlanıp daha da sırnaşırsa, bir başka kafa hamlesiyle yaşlı adamın yolu üzerinden hafifçe ittiriyor kediyi. Kedi de hemen kenara çekiliyor yaşlı adam geçsin diye. Onu hiç yormuyorlar. Tek yaptıkları yan yana, birbirlerinin sevgisini bilip hissederek ve eğlenerek yürümek. Yürüdükleri sokak hepi topu 150-200 metre kadar ama her sabah onları göreceğim diye sevinçle giriyorum o sokağa. Ve korkuyorum da bazen, ya bir gün onları göremezsem diye. Ya köpeğin arkadaşı olmazsa yanında, ya başıboş bir şekilde koşarken görürsem köpeği, ya yaşlı adamı kediye sarılmış bulursam?

    Bildiğimi, gördüğümü, tanıdığımı sandığım pek çok şeyden daha fazla tanıyor ve seviyorum onları. Çünkü gördüğümüz yalnızca kendimiziz. Aynaya değil hayata bakmamız yeterli aslında. Böylece fark etmek sonsuzluğun, sonsuzluğumuzun kendisi olur. Fark etmek var etmektir çünkü. Hem kendini, hem benzerini, hem bizi. Demek ki içimdeki de yalnızca özlemimi, bendekini yitirme korkusu...

Uğur Mumcu İçin...

20 koca yıl geçmiş, Ankara'nın güzel karlı sabahına acı verici bir kan kırmızısı bulaşmasının üzerinden. 20 KOCA YIL! Araştırdığını, bulduğunu söylediği için bembeyaz karlarla buluştu gözlüğü ve kalemi. Adalet dediği için, eşitlik dediği için, nereye gidiyor olduğumuzu gördüğü için bin parçaya bölmek istediler onu. “Bir Uğur Mumcu ölür, binlerce Uğur Mumcu doğar” dedik, olmadı. Israrla seslendi, “dövüldük, vurulduk, asıldık, öldürüldük, hücrelere atıldık, unutma bizi” dedi, unuttuk. Davasının zaman aşımına uğramak üzere olduğunu öğrendik ama sustuk!

Unutma halkım, o senin daha aydınlık bir geleceğe kavuşabilmen için öldürüldü,
Diğerleri gibi.
Unutma ki, daha adil, daha eşit bir hayatın olabileceğini bil,
Ve taşın altına sen de koy elini, bin parçaya bölünebilecek olsa da elin.
Unutma halkım, bu çarkın içinde ezilmek zorunda değilsin,
Yeter ki korkma.
Bırak artık günü kurtarmaya çalışmayı,
İzin verme içini karanlıklara boyamaya çalışanlara.
Unutma halkım,
Onların mezarlarında açan al karanfillerden bile korkar bazıları.
Bunun için unutmanı isterler durmadan.
Hatırlamaksa, kanıksamayı reddetmekse, direnmekse elinden gelen,
Hatırla, reddet bu olan biteni ve diren.

20. ölüm yıldönümünde Uğur Mumcu'yu, inadına unutmuyor, söylediği gerçeklere sahip çıkarak huzurunda saygıyla eğiliyorum.